Blog

NFT – Što se i kako funkcioniraat non-fungible tokenite?

27.04.2021. / Author: Gavrilo Jejina / Category: Vodiči

 Svetot polude za non-fungible tokenite(NFT). Duri i ako redovno gi sledite našite vesti, mnogu e teško da se fatat site konci za toa što točno se slučuva, a gi vklučuva umetnicite, Ethereumot, golemite sumi na pari, prebogatite sportisti, raperi, i sprotivnite izjavi od mudrite kripto-glavatari i tehno-volšebnici. 

Ne fungibiliraj me!

Nezamenliv. Ne-zamenliv. Eto, sega znaete šta znači ona “non-fungible” vo kratenkata NFT. Polesno li vi e? Ne e! Okej, videte vaka…

…vo ekonomijata, fungible (zamenlivost) se odnesuva na svojstvata na robata i dobrata. Na primer, zlatoto e zamenlivo. Kilogram zlato vo zlatni prački e vredno ednakvo kolku kilogram zlato vo zlatni parički so identična čistina. Deset dolari se desert dolari, bez razlika dali se vo oblik na edna banknota ili četri kovanici od po dva i pol dolari. 

Non-fungible se odnesuva na faktot deka se raboti za podatok koj “živee” na blokčejnot i e edinstven. Ovaa edinstvenost se izrazuva so toa što postoi “original” i so samoto toa e pogoden za beleženje na razni oblici na sopstvenost, identitet i prava. 

Sega razbirate zošto se vika fungible, a ne zamenliv. Zatoa što NFT e vozmožno da se kupi ili prodade, da se “zameni”  (vo značenje “trade”) za nešto drugo. No dva NFT ne se megjusebno zamenlivi, kako dva bitkoina, na primer. Ako ti dadam edna novčanica od deset vietnamski donga i ti mene mi dadeš edna novčanica od deset vietnamski donga, isto ni doagja, osven ako nekoja od tie novčanici ne e iskinata ili uništena. No ako jas tebe ti dadam token koj dokažuva deka sum sopstvenik na kripto-mače i ti mene mi dadeš token koj dokažuva deka si sopstvenik na kripto-ajkula, razmenata se slučila, no ne i zamena, bidejki sekoj zaminuva so svojot edinstven token na koj e smart-contract-ot… što? Te interesira što se slučilo so mačeto?

Kripto-mački i početocite na NFT

Eden od prvite obidi lugjeto da se zabavuvaat na blokčejnot beše proektot CryptoKitties. Vo bezgrižnata 2017. godina, Axiom Zen došol do zamisla da napravi ednostavna igra koja bi možela da se odviva na Ethereum mrežata. Vo 256-biten “genom” zapišale DNK od virtuelni mački. Za razlika od drugite vekje postoečki igri čija tema se virtuleni mileničinja, kripto-mačinjata imale karakteristiki, kako boja na krznoto, očite, šari itn koi bile obeležani na blokčejnot i vgradeni vo pametniot dogovor, prestaven so token po ERC-721 standardot.

Toa, praktično, značeše deka sekoe mače e edinstveno i deka nivniot vkupen broj kje e ograničen (nekade okolu 4 milijardi). Tokenizacijata na mačkite noseše dokaz za sopstvenost, ja pretvoraše sekoja virtuelna životinka vo nepovtorliv i kako takov – skapocen – mal del od virtuelnata kolekcija. 

Koga ja puštile vo promet prvata generacija mački, sopstvenicite možele da kupat milenici, no i da gi parat i taka na svet da nosat novi (isto taka edinstveni) mačinja. Vo odnos na prestižnite karakteristiki (baš kako i vo svetot na felinologijata), odredeni životni stanale povredni od drugite, a zaživeala i kupo-prodažbata na kripto-mačinjata. Da dobro slušaš, zaživeala! 

Igrata imala preku million i pol korisnici koi napravile promet od nekoi $40 milioni,  a vo noemvri 2018 godina iako prosečnata cena na edno mače beše nekade okolu $70, odredeni mačinja bile prodavani i za šest cifreni sumi. CryptoKitties predizvika zagušuvanje na Ethereum-ot (10 posto od celiot promet na mrežata bil povrzan za ovie mačkišta), pa rudarite moraa da reagiraat i bukvalno da gi promenat pravilata na mrežata. Osven zgolemuvanjeto na ogranučuvanjata (gas limit), ovaa igra go razgore interesot za digitalno kolekcionerstvo i blokčejn igri. Ovozmoži postoenje na pazari kako što se OpenSea i RareBits, i go donese NFT poblisku do popularnosta koja denes ja uživa. 

Kade živee digitalnata sopstvenost

Ovde bi sakal, nakratko, da se zadržam na mnogu značajnata problematika na sopstvenosta na digitalnite dobra. Imeno, za da ne ispadne deka pred blokčejnot i kriptovalutite ne postoela roba koja e celosno digitalna, a koja se kupuvala i prodavala,  sakam da vi go svrtam vnimanieto na toa deka web-domeni i ponataka se kupuvaat, se vrzuvaat za eden sopstvenik i ne postojat dva identični domeni. Zvuči poznato? Web-domen ne e  token, no e non-fungible. Sakate kompjuterski igri? Imate Steam (ili bar ste slušnale  za digitalnata platforma za distribucija na igri)? Otkako nema povekje  kertridži, kaseti, CD-a i drugi nosači na digitalni zapisi, pogolemiot broj igri za PC ili telefon se prodavaat vo oblik – na digitalna roba. 

Zatoa, da go zamislime slednovo. Ste ja kupile igrata Fortnite. Ja prezedovte na svojot kompjuter. Sega taa igra e “tvoja”, Ili ne? Bilo koj da ja napravil sekako ne e tvoja sopstvenost. Ako gi vikneme na pomoš pravnite eksperti, mnogu brzo kje dojdeme do onie Zen-spletki; dali drvoto vo šumata pravi zvuk dodeka pagja ako nema koj da go slušne. Šta vsušnost poseduvate… kopija od igrata? I da se izbriše povtorno kje može da ja prevzemete. Možda poseduvate pravo za igranje na igrata? Tuka vekje sme poblisku do vistinata. A kade se skinovite, sto se slučuva so igrite koi im ovozmožuvaat na igračite da bidat kreativni? Koj gi poseduva virtuelnite predmeti koi gi “kraftuvate” vo igrata? 

Okej, kapirate kade e problemot. Kaj digitalnite dobra, a postojat odamna, glavnata spletka e vo toa što prašanjeto na sopstvenost teško se dokažuva, a sopstveničkite prava mnogu zavisat od kontekstot. Prenesuvanjeto na pravata često e zabraneto ili bar e otežnato. 

Zatoa standardizacijata e “majka”. Koga spomnuvam deka NFT vsušnost e smart-contract na ERC-721 tokenot, ona što toa vsušnost znači e slednovo: Ovoj digitalen objekt, bilo da se raboti za kripto-mačka, skin za igra, GIF od slaven ili nepoznat umetnik, dokaz za sopstvenost na slikata Mona Liza, bilo što… , pravata povrzani so poseduvanje, pristap, prenos kako i site propratni podatoci za toa – e ona što e zapišano i se čuva kako NFT.

…Ne razbiram

Okej, vidi vaka. Nekoj nešto kje napravi vo digitalna forma. Da rečeme, umetnikot da napravi video klip ili snimi nekoj GIF. Do sega, procesot beše takov što bilo koj da go zatekne spomenatoto delo na mrežata, može da go prevzeme, izmeni i koristi. I tuka umetnikot imal mnogu malku možnosti da go zaštiti svoeto avtorsko pravo i da gi naplati svojata rabota i trud. Samo vo slučaite koi se skapoceni, npr. avtorski prava na ilustracii za igra, kniževno delo koe stanalo hit koga po nego se snimil film, plagijat na reklama ili dizajn od nekoja megakorporacija, umetnikot odnosno, sopstvenikot na digitalnoto dobro možel da se nadeva na nekakva zaštita. Zatoa umetnicite svojot trud često go prodavale za sitni pari, ostavajki im na korisnicite da se zanimavaat so zaštita na pravata.

Poveli, ova e JPG koj go napraviv samo za tebe, ova e tvoj, edinstven, nepovtorliv  JPG. I ti go isprakjam linkot. Ti go prodavam za milion dolari. Zošto nekoj bi platil tolku za JPG koga sekoj može da go prevzeme (ako na bilo koj način dojde do linkot)…

NFT vo akcija!

Kako što nekomu na zidot može mu da visi reprodukcija na Mona Liza ili “Zvezdena nokj” od Vinsent Van Gog, taka sekoj, ili bar nekoj, može da poseduva kopija od digitalno umetničko delo. Zatoa onoj koj što e sopstvenik na VISTINSKATA Mona Liza ili na VISTINSKA slika od gospodinot Vinsent, posakuva, mora,  saka, čeznee da poseduva DOKAZ deka negovata umetnčko delo e vistinsko i nepovtorlivo. Zatoa kopijata možete da ja kupite ispečatena na sjajna hartija za sto denari, a originalot stoi vo muzej, a vrednosta e – neprocenliva. 

Posle početnoto ludilo za CryptoKitties, i za sličnite proekti koi se izrodija od ovaa igra, NFT započna da bide interesen za kolekcionerite na umetnički dela. Najprvo, vo vid na dobar način da se dokaže edinstvenost i nepovtorlivost na zbirkata. A potoa za NFT započnaa da se interesiraat i umetnicite. 

Započnale da se pojavuvaat platformi za digitalna umetnost kako mesta na koi taa se izložuva, no i na nekoj način se dokažuva nejzinata avtentičnost  (SuperRare, Known Origin, Rare Art Labs). Se pojavuvale i umetnici koi svoite dela gi povrzuvale so pametni dogovori i tokeni. A potoa se pojavila i potrebata uslugata postavuvanje na blok (“minting”) da im se ponudi i na onie umetnici koi nemaat svoj tim na programeri ili ne umeat da iskodiraat smart-contract. Taka se pojavile OpenSea, Rarible i drugi platformi, a ludiloto za NFT moželo da započne.

Grimes, Beeple i igrališteto na milijarderite

Kako i vo site drugi kolekcionerski igrarii, i za NFT vredi praviloto na korisnost i poteklo. Najprvo, umetnicite mislele deka so samoto toa deloto im e edinstveno i vredi bogznae kolku mnogu. Mislam, toa može da se poistoveti so nekoe bebe koe gi fatilo boičkite i da sekako toa e edinstveno delo, no osven ako toa bebče ne e majmunčeto Congo, teško deka bilo koj kje go kupi “crtežot”, duri i se da e na NFT. Ako ste gledale makar i edna epizoda od serijata “Pawn Stars”, kje vi stane jasno kako odi toa.

Znači, predmetot, pa i umetničkoto delo, moraat da bidat korisni, t.e. da imaat inherentna vrednost, nekoj da gi posakuva poradi kvalitetot koj gi krasi. Mojata digitalna kreacija, sekako nema da postigne nekakva cena, a kamo li milioni kako tvoreštvoto na Majk Vinklman popoznat kako – Beeple.

Ovde vo igra okolu vrtoglavite ceni na kolekcionerskite predmeti vleguva i potekloto. Narečete go  toa i prikazna ili kako sakate. Patem nikoj ne saka da gi kupi moite iznoseni bokserici, a za Elvisovite se nudelo duri i desettina iljadi funti. Isto taka ne e seedno dali na aukcija e negovata dolna obleka ili negovata proslavena gitara. 

Sega vi e pojasno i zošto tolku često objavuvame poedinosti za NFT-kolekciite povrzani so sportot. Sobiranjeto sportski suveniri (memorabilia) beše golema industrija i pred NFT, a so lesnotijata na dokažuvanje na sopstvenosta i transferot, beše neizbežno NFT balonot da se naduva so golemi količini interes i pari koi se vrtat okolu sportot. 

Umetnici, ljubiteli i NFT špekulanti

Ako ste umetnik, bravo, vi čestitam. Živeete vo vreme koga konečno e ovozmoženo da go zaštite svojot trud, t.e. navistina da  živeete od svojata (digitalna) umetnost. Mene posebno mi se dopagja svojstvoto na NFT, potočno dogovorot koj ovozmožuva sekoj transfer na sopstvenosta ili sekoja upotreba da nosi odredena zarabotka za avtorot. Zamislete gi muzičarite koi kje go prikačat svojot album na NFT i nema povekje “muzički denar”, tuku sekoja upotreba kje se – plakja (kako što bi trebalo i da bide). 

Ako ste mecena, bravo, vi čestitam. Imate možnost navistina da gi poddržite svoite puleni. Vo zamena za poddrškata vo vid na cena za umetničkoto delo da dobiete maksimalna zaštita, dokazlivost, no i pravo na falenje. Namesto “toa e vistinski Mone, žimi majka”, sega imate možnost NFT da dokaže deka navistina vie ste toj iskren i vistinski i – prebogat, poštuvač na umetnosta.

Vo vrska so špekulantite. Ej, i toa je za lugje. Ludiloto za NFT umetničkite dela kje go iskoristat onie najveštite i najbrzite. Najprvo zatoa što ludnicata seušte trae i nema naskoro da završi, a potoa i zatoa što kolekcionerstvoto vo umetnosta postoi otkako ima i umetnici. Dali NFT balonot kje prsne? Sekako deka da, no isto taka i potrebata umetničkite dela da se vrednuvaat, razmenuvaat i stavaat na aukcii za prodažba za basnoslovni sumi – nikogaš nema da projde. 

Nikoj ne vi brani da se pridružite na ludiloto, bilo kako kreator, ljubitel ili kako broker. Vo sekoj slučaj, se nadevam deka barem malku vi se pojasni možnostite na NFT i deka kje  izrazite golema želba da vi pozboruvam za poedinostite kako da gi pretvorite svoite digitalni talenti vo – bogatsvo. 

Avtor: Ranko Trifković